Stuhi prej një sistemi presioni të lartë: a keni dëgjuar ndonjëherë njeri të flasë për diçka të tillë? Gjasat janë që jo, duke qenë se nuk mund të ekzistojnë. Pra pyetja në pamje të parë mund të duket e pakuptimtë, gjithsesi vetëm duke u thelluar në kuptimin e mirëfilltë fizik dhe matematik mund ta provojmë shkruar të bardhë mbi të zezë. 

Zgjidhja e problemit tonë fillon duke gjurmuar fillimisht identikitet e sistemeve të presioneve të ulta dhe të larta atmosferike: në planin vertikal, një sistem i presionit të ulët është një qarkullim brenda të cilit konvergojnë masa ajri në shtresa e ulëta. Akumulimi i ajrit, duke mos mundur të shfryhet në drejtimin e poshtëm (ku gjendet sipërfaqja e Tokës) krijon një kolonë ajri e cila duke u ngjitur në lartësi, heq peshë në krahasim me zonat përreth. Ngjitja provokon kondensimin e ajrit me pasojë formimin e reve dhe më pas reshjeve.


Sistemi i presionit të lartë është ekzaktësisht e kundërta: masat e ajrit konvergojnë në shtresa të larta dhe akumulimi i ajrit që e pason këtë proces, duke mos mundur të shfryhet në drejtim të sipërm si pasojë e efektit "tapë" që luan stratosfera, krijon një kolonë ajri e cila duke u ulur në lartësi, shton peshë në krahasim me zonat përreth. Në këtë rast, ajri në zbritje ndeshet me presion atmosferik në rritje graduale, dhe rrjedhimisht kompresohet dhe ngrohet, duke shpërbërë në këtë mënyrë retë dhe duke sjellë kështu mot të kthjellët.

Fig.1: Sistemet e presioneve të larta dhe të ulta.


Por për të kuptuar atë çka vërtet bën diferencën mes dy subjekteve sinoptike është e nevojshme t'i analizojmë në planin horizontal. Në sistemin e presionit të ulët ajri nuk ngjitet vertikalisht por ngjeshet ndaj aksit të tij duke u rrotulluar në sensin antiorar (në hemisferën veriore). Në këtë mënyrë lindin tre forca: forca e gradientit (G), e cila transporton ajrin në mënyrë direkte prej zonës me presion të lartë drejt zonës me presion të ulët, forca centrifugale (C), e cila transporton ajrin prej qendrës - jashtë dhe forca e Koriolisit (KO) e cila ndërhyn për shkak të rrotullimit të Tokës. Duke lënë mënjëanë devijimin e mëtejshëm falë fërkimit me sipërfaqen e Tokës (në rastin e një sistemi të presionit të ulët), tre forcat e lartëpërmendura tentojnë të arrinë një ekuilibër që njihet në kuotë si Era Gjeostrofike, e cila paraqitet (pothuajse) paralele me izohipset e lartësisë gjeopotenciale.

Marrëdhënia që lind mes këtyre tre forcave mund të skematizohet me ekuacionin: G = KO + C, thënë ndryshe, forca e gradientit është e barabartë me shumën e forcës së Koriolisit me forcën centrifugale. Praktikisht forca centrifugale "ndihmon" forcën e Koriolisit për të kompensuar erën e gradientit dhe për rrjedhojë fuqizon sistemin tonë të presionit të ulët atmosferik, i cili rrjedhimisht mund të thellohet duke u shndërruar në një stuhi ose uragan.

Fig.2: Paraqitja skematike e forcave në sistemet e presionit të ulët dhe atij të lartë.

 

Në rastin e sistemit të presionit të lartë marrëdhënia mes forcave mund të skematizohet nëpërmjet ekuacionit KO = G + C, pra forca e Koriolisit e ka më të vështirë të kundërveprojë ndaj forcës së gradientit dhe asaj centrifugale që mblidhen bashkë. Mund të arsyetohet se me zmadhimin e forcës së gradientit dhe asaj centrifugale do të arrihet në një pikë në të cilën forca e Koriolisit do të anulohet dhe rrjedhimisht do të marrë vlerë negative dhe kështu duke qenë e paaftë për të kompensuar forcat që veprojnë në drejtim të jashtëm, anticikloni (sistemi i presionit të lartë) do të dobësohet deri në shpërbërje të plotë. Në asnjë moment fizikisht nuk mund të arrihet në një stuhi.

Matematikisht, pa hyrë në detaje formulimi, vlen të përmendet se në rastin e sistemit të presionit të ulët, ekuacioni që përshkruan lëvizjen gjithmonë do të ketë një zgjidhje në bashkësinë e numrave realë pavarësisht gradientit barik (G). Ndërkohë në rastin e sistemit të presionit të lartë forca centrifugale (C) sipas katrorit të shpejtësisë së erës ndërsa forca e Koriolisit rritet në mënyrë lineare duke u bërë e paaftë për të kompensuar atë centrifugale në një pikë të caktuar. Ekuacioni ynë pranon zgjidhje reale deri në një pikë të caktuar x, pas të cilës do të ketë të paktën një zgjidhje të barabartë me dhe asnjë zgjidhje reale (anticikloni shpërbëhet).

Një shënim i fundit: në Ekuator, ku nuk ekziston më forca e Koriolisit (vektori ω i rrotullimit të Tokës është horizontal), ekuacioni merr trajtën G + C = 0. Ky ekuacion nuk ka asnjë zgjidhje reale, për rrjedhojë në Ekuator nuk mund të ketë sisteme të presionit të lartë.

 

Burimi: MeteoTirana dhe Luca Angelini (MeteoNetwork.it)

 

© 2017 MeteoTirana

Fig. 1: Analizë e lartësisë së gjeopotencialeve në 500 hPa dhe presionit atmosferik në nivelin e detit mbi kontinentin Europian.

 

Kupola anticiklonike e rrymave te ftohta që mbizotëroi në pjesën më të madhe të kontinentit për disa javë është në orët e fundit të rezistencës përballë rrymave të lagështa me origjinë Atlantike.

Me kalimin e ditëve aksi i rrymave ajrore mbi rajonin tonë do të marrë gjithnjë e më tepër karakter perëndimor dhe jugor, gjë që do të shoqërohet edhe me kalimin e disa fronteve të vranëta të njëpasnjëshme.

Vranësira e parë, me karakter prefrontal, ka prekur ditën e sotshme Shqipërine me reshje të lehta shiu në pjesën perëndimore dhe jugore të vendit. Pjesën e dytë të ditës së shtunë dhe pjesën e parë të ditës së dielë do të ndjekë kalimi i frontit të dytë të paqëndrueshëm, i cili duke filluar nga Veri-Perëndimi i vendit do të sjellë reshje të organizuara shiu.

Një front i tretë do të përshkojë vendin tonë mes datës 6 dhe 7 shkurt, këtë rradhë masat ajrore do të vijnë nga Jug-Perëndimi e për rrjedhojë pritet një rritje e mëtejshme të temperaturave. Gjatë ditëve në vijim reshjet e borës do të jenë të kufizuara përgjithësisht në lartësitë mbi 1000 metra në shkallë vendi. Temperaturat pritet të mbeten mbi vlerat mesatare të paktën edhe për javën në vijim dhe do të arrijnë pikun gjatë ditës së hënë me vlera deri në 18°C në jug dhe perëndim të vendit.

 

Fig. 2: Reshjet e parashikuara gjatë 72 orëve të ardhshme

 

Evolucioni i kushteve atmosferike gjatë 10-ditëshit të dytë të shkurtit mbetet ende i paqartë, por në vija të trasha mund të themi se pritet një rikthim i masave të ftohta me origjinë kontinentale të paktën në lindje dhe veri të kontinentit Europian.

 

Burimi: MeteoTirana dhe MeteoNetwork.it

 

© 2017 MeteoTirana

Vala e të ftohtit e Janarit 2017 preku kryesisht Europën Lindore, Qëndrore dhe atë Jugore (Mesdheun dhe Gadishullin Ballkanik). Kjo valë të ftohti mund të konsiderohet e përmasave historike për kohëzgjatjen e saj dhe gjithashtu intensitetin e të ftohtit, që la pas një bilanc tragjik prej mbi 60 të vdekurish në Europë.

Shkaktari e kësaj vale ishte presioni i lartë atmosferik i palëvizshëm mbi pjesën perëndimore të kontinentit dhe oqeanin Atlantik (siç mund të vihet re dhe nga animacioni i mëposhtëm) që shkaktoi zbritjen e erërave të akullta me origjinë arktiko-kontinentale prej Skandinavisë dhe Rusisë drejt pjesës qendër-lindore të kontinentit.

 

Fig. 1: Analizë e vlerës së presionit atmosferik në nivelin e detit 4-18 janar 2017.

 

 

Temperatura më e ulët në Europën perëndimore, prej -29,9°C u regjistrua në komunën e La Brévine në Zvicër më 6 janar, ndërsa vlera më e ulët në tërësi, prej -35,7°C, u regjistrua në Rusi në rajonin e Tver' më 8 janar.

Masat ajrore arktike në kontrast me ajrin e lagësht që mbizotëronte në rajonin e detit Mesdhe formuan një qendër të presionit të ulët në lëvizje prej detit Jon drejt detit Egje e më pas atij të Zi. Kjo solli reshje të dendura dhe të zgjatura në Gadishullin Ballkanik, të cilat ranë në sasi të mëdha dhe në formë bore deri në bregdet, edhe në vendin tonë.

Ndër ngjarjet historike që mund të përmendim për vendin tonë janë padiskutim bora në bregdet, dy herë në qytetin e Durrësit (mbrëmjen e 5-6 janarit si dhe atë të 11 janarit), bora në qytetet e Fierit e Sarandës dhe gjithashtu në Tiranë mbrëmjen e 11 janarit.

Vlera historike temperaturash u regjistruan në lindje të vendit nën -20°C, gjithashtu në Kosovë -20°C në qytetin e Prishtinës dhe -22,4°C në atë të Gjilanit.

 

Fig. 2: Analizë e temperaturave 5-13 janar 2017 (TMM - Temperatura mesatare e ditës, TM - Temperatura maksimale, Tm - Temperatura minimale, Δ - devijimi nga vlerat mesatare).

 

Tabela e mësipërme paraqet përmbledhjen e të dhënave të regjistruara në qytetin e Tiranës gjatë valës së të ftohtit. Sipas arkivit më të plotë online mbi qytetin e Tiranës nga meteoclimat.net, vlera minimale e regjistruar mëngjesin e 8 janarit 2017 prej -8,6°C renditet si vlera e 3 më e ulët e regjistruar prej vitit 1940 në qytet. Në renditje para saj janë vetëm -9,9°C të 15 janarit 1968 dhe -9,4°C të 2 shkurtit 1991.

8 janari është gjithashtu dita më e ftohtë e regjistruar prej 1940; mesatarja ditore prej -4,5°C, është më e ulta absolute në lidhje me të dhënat e këtij arkivi. Po ashtu, historike mbetet dhe maksimalja prej -0,7°C e 7 janarit, vlera maksimale më e ulët pas asaj prej -1,5°C e 3 janarit 1979.

Në grafiqet në vijim ju paraqesim punën e kryer prej nësh me anë të një studimi statistikor të arkivave të disponueshëm online. Kemi vendosur në një plan krahasimor të dhënat e valëve më të forta së të ftohtit regjistruar në qytetin e Tiranës prej vitit 1940.

Në bazë të kohëzgjatjes së tyre, sasisë së reshjeve, temperaturën e tyre mesatare si dhe ngjarjet ekstreme meteorologjike që ato kanë sjelle, kemi krijuar 3 indekse klasifikuese të cilat janë llogaritur sipas formulave që shoqërojnë grafiqet. Indeksi i Lagështisë është vlera e fituar nga pjestimi i sasisë totale të reshjeve me kohëzgjatjen e valës së të ftohtit, Indeksi i Temperaturës përftohet prej pjestimit të temperaturës mesatare të valës me kohëzgjatjen e saj, ndërsa Indeksi i Ekstremitetit duke pjestuar me kohëzgjatjen numrin e ngjarjeve ekstreme meteorologjike për qytetin e Tiranës, në të cilat kemi përfshirë numrin e temperaturave minimale nën -5°C, numrin e maksimaleve negative, numrin e ditëve me reshje bore si dhe numrin e ditëve me shpejtësi ere mbi 70 km/h.

Ajo çka bie në sy është se vala e janarit 2017 për qytetin ndonëse nuk është ndër më të ftohtat në lidhje me Indeksin e Temperaturës për shkak të kohëzgjatjes relativisht të shkurtër, është më ekstremja e renditjes.

 

Fig. 3: Grafiku i Indeksit të Valës llogaritur nga Meteo Tirana për valët kryesore së të ftohtit në qytetin e Tiranës (1940-2017).

 

Fig. 4: Grafiku i Indeksit të Ekstremitetit llogaritur nga Meteo Tirana për valët kryesore së të ftohtit në qytetin e Tiranës (1940-2017).

 

 

Burimi: MeteoTirana

Edhe dita e sotme do të jetë e karakterizuar nga masat ajrore me origjinë lindore në kuotë, për rrjedhojë temperaturat do të mbeten në vlera pak më të ulta sesa mesatarja. Mëngjesin e sotëm termometri ka zbritur në vleren prej 0.4°C në Tiranë dhe në zonat kodrinore e malore temperaturat kanë qenë negative.

Duke filluar prej pjeses së dytë të ditës së nesërme në vendin tonë do të futen gradualisht masa ajri më të buta dhe të lagështa. Këto masa, në pjesën e dytë të javës së ardhshme, pra ditët e para të muajit shkurt, do të shoqërohen me reshje të lehta shiu dhe bore në zonat malore mbi 800 metra në lindje të vendit.

 

Fig.1:  Analiza e fronteve ajrore, satelitit dhe temperatura e matur në kontinentin Europian mëngjesin e së shtunës.

 

Ditët në vijim pas shumë përpjekjesh duket se rryma hemisferike polare do t'ja dalë të shtyje drejt lindjes kupolën anticiklonike që ka mbizotëruar në pjesën më të madhe të kontinentit gjatë javëve të fundit. Për rrjedhojë mbi kontinentin Europian do të kemi dominim të masave ajrore të lagështa atlantike. Ky konfigurim atmosferik shoqëruar me uljen e frontit polar nga veri-perëndimi zakonisht mund të shtyjë rrymat perëndimore edhe në rajonin tonë duke sjellë gradualisht një klimë më të butë. Kjo mund të shoqërohet me mot kryesisht të paqëndrueshëm me origjinë oqeanike.

Në perspektivë pra mund të themi se pritet një mot i butë dhe lagësht gjatë 10-ditëshit të parë të shkurtit në rajonin e Mesdheut duke sjellë kompensim të deficitit të deritanishëm të reshjeve, dhe temperatura në mesataren e periudhës apo lehtësisht sipër saj.

 

Fig.2: Anomalia e presionit atmosferik në lartësinë 500 hPa. Spostimi i kupolës anticiklonike në lindje të kontinentit.

 

Burimi: MeteoTirana dhe MeteoNetwork.it

 

© 2017 MeteoTirana

 

Ndodhte si sot 32 vjet më parë - e premte 11 janar 1985, në Tiranë binte borë. 

Janari i vitit 1985 është një prej muajve më të ftohtë te regjistruar në kontinentin Europian në shekullin e kaluar. Vala e të ftohtit fillonte në Europën Perëndimore rreth datës 4-5 janar dhe do të përhapej më pas në të gjithë kontinentin duke prekur kështu edhe vendin tonë. Bora do të mbulonte gjithë vendin dhe më 11 janar gjithashtu kryeqytetin. Edhe pse nuk dihet me siguri për shkak të mungesës së arkivave online, temperatura minimale rekord e regjistruar në Tiranë mendohet ti përkasë janarit të vitit 1985 me një vlerë prej rreth -12°C.

Bora e 11 janarit të vitit 1985 është padiskutim eventi meteorologjik më i rëndësishëm i dimrave të dekadave të fundit në Shqipëri. Reshjet e borës do të mbulonin zonat bregdetare gjithashtu, qytete si Durrësi e Saranda, e cila jo më larg se dje, shënoi rikthimin e borës pikërisht pas 32 vitesh.

Harta e mësipërme është një rianalizim kompjuterik i kushteve meteorologjike në hemisferën veriore të atyre ditëve të janarit 1985. 

Në të gjithë Europën thyheshin rekorde - prej borës në Londër, tek temperatura -12°C në Paris, prej borës në ishujt Baleare deri tek bora e ashtuquajtur "e shekullit" në Italinë veriore dhe në Romë.

Evente të tilla meteorologjike nuk janë të shpeshta dhe për rrjedhojë lenë gjurmë. E tillë me siguri do të konsiderohet në librat e historisë edhe vala e të ftohtit e javës së fundit, por për të do të sjellim një përmbledhje të detajuar ditët në vijim.

 

Burimi: MeteoTirana, foto Adi Darsi (pasqyre.al)

 

© 2017 MeteoTirana

07/01/2017  

Mbrëmjen e së enjtes rrymat e ftohta me origjinë arktiko-kontinentale prekën vendin tonë dhe do të vazhdojnë të na shoqërojnë edhe për disa ditë. Me uljen graduale të temperaturave, reshjet të cilat shoqëronin vendin tonë prej tanimë 3 ditësh u shndërruan në reshje bore edhe në disa zona të ulta të vendit. Ajo çka çuditi shumëkënd ishte fakti se reshjet e borës prekën zona bregdetare si qyteti i Durrësit, por munguan në kryeqytet duke zhgenjyer mjaft njerëz të cilët kishin pritshmëri falë sensacionalizmit mediatik të ditëve të fundit, fatkeqsisht.

Në fakt, në aspektin shkencor të ngjarjes nuk ka ndodhur asnjë çudi. Bërthama e të ftohtit formuar mbi rajonin ballkanik u tërhoq prej qendrës së presionit të ulët në lëvizje të ngadaltë drejt lindjes. Ajri i ftohtë hyri mbi detin Adriatik, ashtu siç pritej, nga veri/verilindja dhe në vendin tonë nga veriperëndimi, tërhequr nga qendra e presionit të ulët në largim.

Siç tregon imazhi i mëposhtëm (temperatura në 850hPa ose 1500m e orës 23 të së enjtes), ndërkohë që qendra e presionit të ulët tanimë e gjendur mbi detin Egje lëvizte në drejtim të lindjes, zona qëndrore dhe jugore e vendit ishin ende nën efektin e frontit të lagësht dhe temperaturat në kuotat e larta ishin ende relativisht të larta; thënë ndryshe, ajri i ftohtë ende nuk kishte hyrë. Zonat e para të vendit tonë që u prekën ishin ato veriore dhe bregu verior i detit Adriatik. Ajri i ftohtë depërtoi në Ultësirën Perëndimore nga deti, duke kontrastuar në këtë mënyrë me rrymat e lagështa që ende ishin prezente. 

Me depërtimin e ajrit të ftohtë në perëndim kolona e ajrit ishte optimale për reshje bore deri në nivelin e detit. Gjeografia, pra efekti i detit sigurisht ishte gjithashtu në favor të eventit historik të borës në bregdet duke intensifikuar reshjet dhe duke lënë shteg për një shtresë bore të konsiderueshme në qytetin e Durrësit dhe zona të tjera bregdetare në perëndim të vendit.

Pas depërtimit të rrymave të ftohta edhe në zonën qëndrore të vendit, reshjet e organizuara i kishin lenë vendin reshjeve të dobëta koreografike. Ishte pikërisht atëhere, më saktë rreth mesnatës, ku edhe në Tiranë pati reshje të lehta bore që zgjatën vetëm pak minuta. Orët e para të mëngjesit të së premtes reshjet u larguan nga zona perëndimore e vendit.

Mëngjesin e sotëm temperaturat kanë zbritur në vlera negative në të gjithë territorin e vendit. Në qytetin e Tiranës u regjistrua vlera minimale -5.8°C. Me përjashtim të zonave bregdetare, temperaturat do të mbeten në vlera negative edhe në vlerat e tyre maksimale.Dita e sotshme do të shënojë pikun e kësaj vale të të ftohtit që ka pushtuar vendin, të paktën në kuotë.  
 
Qendra e presionit të ulët është larguar gradualisht drejt Detit të Zi dhe duke filluar nga Ultësira Perëndimore, vranësirat do t'i lenë vendin kthjellimeve, falë të cilave mëngjesin e së dielës vlerat minimale priten të jenë edhe më të ulta.
 
 

 

Burimi: MeteoTirana 

 

© 2017 MeteoTirana

 

 

05/01/2017

 

E shkurtër por intensive: do të jetë vala e parë e të ftohtit për vitin 2017. Spostimi i Anticiklonit Atlantik në lartësi veriore ka shkaktuar një lëvizje të rrymave të akullta me origjinë arktiko/kontinentale në drejtim të kontinentit Europian.

Ballkani do të jetë objektivi kryesor i kësaj rryme të ftohtë që do të ndikojë kushtet meteorologjike deri në mes të javës së ardhshme. Një qendër e presionit të ulët e pozicionuar fillimisht mbi detin Jon dhe Italinë Jugore do të lëvizë gradualisht në drejtim të lindjes duke sjellë mot të paqëndrueshëm fillimisht gjatë ditës së sotme dhe më pas uljen të fortë të temperaturave që do të na shoqërojë për disa ditë. 



Reshjet do të bien kryesisht gjatë mesditës dhe pasdites së sotme në të gjithë vendin. Në zonat malore, fillimisht në veri dhe më pas në jug, reshjet do të jenë në formë bore. Duke filluar nga mbrëmja e sotme rrymat e ftohta do të prekin vendin tonë, shoqëruar me rënie të ndjeshme të temperaturave dhe intensifikim të reshjeve, të cilat gjatë orëve të natës dhe atyre të para të mëngjesit mund të bien në formë bore edhe në zonat e ulta të vendit, duke përfshirë ndoshta edhe kryeqytetin.

Gjatë ditës së premte reshjet do të jenë prezente vetëm ne pjesën jugore dhe lindore të vendit; ato do të bien në formë bore edhe ne zonat e ulta. Pjesa tjetër e vendit do të jetë nën mot të vranët.

Temperaturat do të pësojnë rënie drastike deri me 15°C. Piku i të ftohtit do të arrihet ditën e shtunë kur vlerat minimale do të zbresin në vlera negative në të gjithë territorin e vendit. Mëngjesin e të dielës temperaturat do të zbresin deri në -7°C në bregdet, -11°C në zonat e ulta dhe nën -20°C në zonat malore.

Lëvizja e qendrës së presionit të ulët drejt lindjes do të sjellë gjatë fillimit të javës së ardhshme përmirësim të kushteve atmosferike dhe rritje graduale të temperaturave që gjithsesi do të mbeten në vlera nën mesataren klimaterike.

 

Burimi: MeteoTirana dhe MeteoNetwork.it

 

© 2017 MeteoTirana